Speculaties rond Huis van Eemnes nemen toe – kost afblazen intussen duizenden euro’s per huishouden?

In 2015 stelde de VVD-fractie voor om het Huis van Eemnes te bouwen op ‘Veld 4’. Een motie om nieuwbouw te onderzoeken werd uitgebreid tot alle mogelijke locaties en vervolgens aangenomen. Uit het onderzoekje naar mogelijke locaties kwam Veld 4 inderdaad als de beste optie. Tot tweemaal toe werden omwonenden en belanghebbenden, zoals de voetbalclub, met brieven uitgenodigd om de mogelijkheid in de raad te komen bespreken. In die brieven werd Veld 4 nadrukkelijk genoemd als een van de twee mogelijkheden waar de raad tussen zou kiezen. Er kwam bijna niemand die tegen de nieuwbouw was op de vergaderingen af. Ruim een half jaar na de motie nam de raad een besluit: nieuwbouw op Veld 4. De coalitie waarin CDA en D66 samenwerkten met twee ex-VVD raadsleden die tegen nieuwbouw waren, sneuvelde op dit dossier. De PvdA, verklaard voorstander, schoof aan in de coalitie.

Om dit uit te voeren, moet een groot aantal stappen worden gezet. Ik was toen verantwoordelijk wethouder en ik heb als eerste aan de projectleider gevraagd: kunnen we in maart 2018 het ‘point of no return’ voorbij zijn? Het leek mij belangrijk om te voorkomen dat het Huis van Eemnes net zo’n politiek moeras werd als het Dorpshart indertijd. Er lag tenslotte over de nieuwbouw van het Huis van Eemnes een glashelder besluit, aangenomen met een 8-5 meerderheid, tot in de puntjes doorgerekend; en het plan had de steun van alle gebruikers (anders gezegd, een groot deel van het verenigingsleven in Eemnes). De planning die de ambtenaren maakten, verschafte het antwoord op mijn vraag: de gunning aan een bouwbedrijf kon eind 2017 een feit zijn, zodat de bouw in de zomer van 2018 kon starten. Ik dacht toen: als de gemeente een contract tekent, zit de gemeente vast; want niemand zal op het idee komen om miljoenenclaims te betalen waar geen gebouw voor terugkomt. In de maanden daarna heb ik nooit stiekem gedaan over het passeren van het ‘point of no return’. Volgens mij hoort het onomkeerbaar maken van projecten gewoon bij goed bestuur, om geldverspilling als gevolg van een zigzagkoers tegen te gaan.  

Eén van de stappen in dit proces was een bestemmingsplanwijziging. Daaraan zijn allemaal wettelijke inspraak-eisen verbonden. Ongeveer duizend Eemnessers tekenden een bezwaar, een indrukwekkend aantal. Maar ik ben vrijwilliger op de voetbalclub en ik had wel een aardig idee op grond van welk verhaal mensen die handtekening hadden gezet.  Kort samengevat klopte dat verhaal van geen kant. Onzinverhalen spelen vaker een grote rol in de democratie, dus kijkt de gemeenteraad niet alleen naar het aantal ondertekenaars, maar ook naar de inhoud van het bezwaar. Er zaten geen nieuwe argumenten in, niets dat niet al was meegewogen in 2016. De locatie aan de Noordersingel heeft nadelen; dat heeft verbouwing op de Hasselaarlaan net zo goed. De bezwaren werden afgewezen en een handjevol bezwaarmakers ging naar de Raad van State. In een voorlopige voorziening oordeelde de bestuursrechter dat de raad keurig alle noodzakelijke stappen had gezet en alle belangen had afgewogen. Ook deze gang naar de rechter was voorzien in de planning.  

Daarom was er de gebruikelijke taart, met persfotograaf en al, toen in december 2017 het contract met de ontwikkelaar van het Huis van Eemnes werd getekend. Er was hard maar in een prima sfeer over onderhandeld, en we waren het eens geworden over de laatste details.

Toch werd in 2018 deze ‘gelopen race’ een belangrijk onderwerp in de verkiezingen. Keer op keer hebben we als D66 benadrukt: Eemnes heeft daar al over besloten, er is geen weg meer terug. Dat hielp niet echt en we verloren. Dorpsbelang en de PvdA namen het stokje over en zochten een compromis, want PvdA is nog steeds voorstander van het Huis van Eemnes, Dorpsbelang was tegen. Ze konden elkaar vinden in een enquête, waarvoor nu 1388 enquêtes zijn ingevuld. Wethouders van PvdA en Dorpsbelang weten de uitslag, maar de rest van Eemnes moet tot dinsdagmiddag wachten. Het college vergadert op dinsdagochtend en dan kan de uitslag besproken worden. Op Facebook plaatste Dorpsbelang zaterdag een bericht dat de uitslag op 29 mei bekend wordt, maar dat is een kleine vergissing. Net als het verhaal dat het resultaat ‘statistisch voldoende’ is; dat zou alleen zo zijn als de mensen die het onderwerp matig boeit, er hetzelfde over denken als mensen die er fanatiek over zijn. Je kunt alleen maar speculeren over dat verschil, maar iedereen begrijpt dat je pas echt iets zeker weet over de mening van de Eemnessers als je ze alle 9000 gesproken hebt. Dat kan eenvoudig niet dus we zullen het moeten doen met de indicatie die we hebben.

Intussen lopen de kosten van het afblazen steeds verder op. Was in de informatie van de gemeente nog sprake anderhalf miljoen, nu zingt het getal van zes miljoen al rond in en om het gemeentehuis. Het enige wat vaststaat is dat je het bedrag pas weet als de procedure om het contract op te zeggen, gelopen is. Hoe verder de datum van start bouw nadert, hoe hoger het bedrag wordt, omdat de ontwikkelaar natuurlijk steeds meer onderaannemers vastlegt.

Anderhalf, vier of zes miljoen is op de schaal van Eemnes hoe dan ook een hoog bedrag. Stel dat wethouder Jan van Katwijk en fractievoorzitter Jan de Zeeuw overal zouden aanbellen met een grote collectebus. Stel dat ze zouden vragen: ‘Mag ik voor elk lid van uw gezin even vijfhonderd euro vangen? We willen graag een project van de vorige coalitie stoppen, dat was volgens hen een bezuiniging maar we kijken daar iets anders tegenaan. U heeft twee kleintjes zie ik? Dat wordt dan 2000 euro, u kunt pinnen!’ Dan zouden toch erg weinig mensen meteen hun bankpasje gaan zoeken. Toch is dat wat maandagavond 28 mei wordt voorgesteld.

Omdat elke maand uitstel van de beslissing het bedrag alleen maar verhoogt, was er grote haast met het schrijven van het coalitieakkoord, het installeren van de nieuwe wethouders en het organiseren van de enquête. Dat leidt tot gedoe, want de wethouder heeft geen ervaring in de politiek en moet nog wennen. Hetzelfde geldt voor Dorpsbelang-leider Jan de Zeeuw, die niet goed doorheeft dat als hij iets van zijn wethouder hoort, hij dat niet in de krant moet zetten. CDA, VVD en D66 hebben een motie aangekondigd omdat ze voortdurend minder weten dan andere raadsleden. Dat gebeurt waarschijnlijk in elke coalitie, maar als de coalitiefractie vervolgens steeds aan het woord is in de krant en de oppositie staat met zijn mond vol tanden, dan snappen er een paar mensen niet helemaal hoe het eigenlijk hoort. De motie wordt vast wel verworpen maar als het een les is in de leercurve van de wethouder is er toch iets gewonnen.

Belangrijker is wat er nu besloten wordt. Er zijn in de enquête drie vragen gesteld. Welke geeft de doorslag? Het kan best zijn dat mensen het idee van een huis van Eemnes steunen, maar de locatie niet. En dan? De Hilt en de Bibliotheek gaan niet werken aan een verbouwing aan de Hasselaarlaan of nieuwbouw op een andere locatie en hebben dat de raad laten weten. Er is dus geen andere optie. Wisten de geënquêteerden dat? Wat hadden ze ingevuld als ze het wel hadden geweten? Bovendien, als het afblazen geen anderhalf miljoen kost maar zes, wat zouden ze dan hebben gekozen? Raadsleden zullen daar toch over moeten nadenken, als ze hun verantwoordelijkheid als vertegenwoordigers van de belastingbetaler serieus willen nemen. Dan kan er iets in een coalitieakkoord staan, maar er is een grens aan de mate waarin je je daar achter kan verschuilen. Daar weten we in mijn partij intussen alles van.

 

Enquête Huis van Eemnes leidt tot warrige discussie

Zijn 400 enquêtes een betrouwbare weergave van de meningen in het dorp over het Huis van Eemnes? Daar heb ik de nodige vragen bij. In een grijs verleden werkte ik bij marktonderzoekbureau Inter/View als projectleider. Voor een van mijn opdrachtgevers moest ik uitzoeken of er verwarring kon ontstaan tussen een type auto en bakboter. De klant wilde de resultaten gebruiken in de rechtszaal. De tegenpartij had ook een onderzoekbureau ingehuurd, dat met diametraal andere uitkomsten kwam. Arme rechter.

Dorpsbelang en PvdA hebben een compromis gesloten om de nieuwe coalitie mogelijk te maken, zo werkt politiek nu eenmaal. Het lot van het Huis van Eemnes hangt af van een enquête die nu gehouden wordt. De fractievoorzitter van Dorpsbelang mort over de vraagstelling en de informatiefolder. Hij had daar zelf over mee onderhandeld, zodat raadsleden van de oppositie op een informatie-achterstand kwamen te staan. Om eerst mee te schrijven aan de informatie en er vervolgens publiekelijk afstand van te nemen, laat zien dat de nieuwelingen in de raad nog niet goed begrijpen hoe het hoort te werken. Ze brengen er hun eigen wethouder, Jan van Katwijk, mee in de problemen. Die moet ook nog erg wennen: hij haalde het einde van de geheimhouding een dag naar voren, maar vergat de raad in te lichten. Opnieuw wist zijn eigen fractie het wel, zodat Jan de Zeeuw het alleen voor het zeggen had in de krant.

Als er zo’n enquête loopt, mag iedereen proberen de uitslag te beïnvloeden, zolang de spelregels maar duidelijk zijn. Dat verdiende deze keer zeker geen schoonheidsprijs. Ook onhandig is het dat de gemeente halverwege naar buiten brengt dat er al ‘genoeg’ enquêtes waren ingevuld. De motivatie om mee te doen neemt daardoor af. En het zou heel goed kunnen dat fanatieke tegenstanders in ruimere mate meedoen en sneller insturen dan mensen die onverschilliger staan tegenover het omderwerp. Vertekening door lage respons-percentages is een groot probleem in onderzoeksland. Niemand heeft er een oplossing voor, maar het onderzoeksbureau uit Groningen doet alsof er geen vuiltje aan de lucht is. Commercieel is dat misschien best verstandig, maar in werkelijkheid zegt een uitslag met een respons-percentage van 16-25% niet al te veel. Zitten daar niet juist de fanatiekelingen tussen? Niemand kan het weten.

Bovendien is de vraagstelling niet helder. Het coalitieakkoord heeft het over ‘de uitslag’ die bindend is voor de coalitiepartijen, maar als je drie vragen stelt, krijg je drie uitslagen. De eerste vraag gaat over het idee Huis van Eemnes. Als daar een duidelijke meerderheid voor is, kan de raad beslissen voor de nieuwbouw. Want er is geen andere optie dan deze locatie; de Hilt en de Bibliotheek voelen er niets voor weer helemaal opnieuw te beginnen met nadenken over nieuwe huisvesting. Maar vraag twee gaat over de locatie: bent u ‘tegen’ of ‘voor’ de locatie Noordersingel (de ongebruikelijke volgorde is een andere doorzichtige poging meer tegenstemmers te scoren). Dat kan een tegengesteld resultaat opleveren met vraag 1. En wat moet een raadslid dan stemmen?

Om het nog ingewikkelder te maken, is er nog een derde vraag. Afblazen levert een schadeclaim op van ‘2,5 miljoen’. Bent u dan tegen of voor doorgaan met de bouw? Het CDA heeft zelf becijferd dat het wel eens 4 tot 5 miljoen aan claims kan kosten om te stoppen, dus is ook deze vraag omstreden.

Het compromis van Dorpsbelang en PvdA roept meer vragen op dan er beantwoord worden. Met mogelijk drie verschillende uitslagen op verschillende vragen, vraagtekens bij de betrouwbaarheid vanwege de hoge non-respons en het onhandig opereren van de coalitie in het eerlijk omgaan met de raad, kon het wel eens een verhitte discussie worden. Een radicaal deel van de achterban van Dorpsbelang heeft de partij gegijzeld; dus veel bewegingsruimte heeft de fractie niet. Maar ook de PvdA kan niet straffeloos draaien; de partij heeft altijd voor nieuwbouw van het Huis van Eemnes gestemd.

Als een meerderheid van de mensen voor het idee van het huis van Eemnes stemt, ook voor de locatie en voor het doorgaan, ontstaan er geen grote politieke problemen en kan de bouw over anderhalve maand starten. Maar bij een onduidelijk beeld wordt het erg interessant om te zien wie er als eerste met de ogen knippert.

Grote getallen en de moeder van Jan Rotmans

Het was een warme nazomerdag op 21 september 2017, de start van de herfst; en inderdaad kleurden er al blaadjes aan de bomen langs de Piet Heinkade in Amsterdam. In Pakhuis de Zwijger hadden bijna honderd voorlopers in de energietransitie zich verzameld om te brainstormen over de vraag hoe we Nederland van het gas af krijgen. Professor en activist Jan Rotmans had slides bij zich en mocht aftrappen. Het verhaal ging over zijn moeder. Ze hoorde bij de 85% van de Nederlanders die niet weten dat we voor een een hele grote verandering staan. De grootste verandering in 150 jaar, zei Rotmans. Niet de technologie is het probleem, die krijgen we er wel bij de komende tijd; niet het geld, want er is geld genoeg in Nederland; maar de bereidheid van de moeder van Rotmans, samen met al die andere moeders, vaders, broers, zussen om mee te doen.

Daarna mocht ik op een kruk plaatsnemen, naast Leonie van der Steen van Squarewise en Robin Berg van WeDriveSolar. In de zaal ontdekte ik zo een stuk of tien bekenden die veel meer licht konden werpen op de uitdagingen in de energietransitie dan ik, maar ik was op dat moment wethouder en had in de regionale pers gezegd dat we vanaf 2019 de helft van Eemnes van het gas af gingen halen. Je kan maar duidelijk zijn. Dat mijn partij de verkiezingen een half jaar later zou verliezen had ik op dat moment misschien al moeten vrezen. Maar het was lekker weer, binnen zat een inspirerend gezelschap en ik was absoluut niet bezig met de gedachte wat ik zou gaan doen als we twee zetels in zouden moeten leveren. Van de drie.

Die mensen om hun medewerking vragen kan alleen deur voor deur, straatje voor straatje, wijk voor wijk, betoogde ik. Als gemeente moet je regelen dat mensen die enthousiast zijn zich kunnen organiseren, ambassadeur worden; zodat er een gevoel van collectiviteit komt. Dan kun je best wat bereiken. Leonie van der Steen kreeg het woord (een ander ding wat ik toen nog niet kon weten: dat ik in mei 2018 bij Squarewise zou gaan werken, waar zij directeur is). Zij zei: in Woerden kregen we de mensen wat makkelijker mee omdat zij naast een plek woonden waar geboord zou gaan worden naar schaliegas. Elk argument wat de doorslag geeft, moet je met beide handen aangrijpen.

In de maanden erna heb ik ervaren dat als je verhaal in orde is, mensen best tegen wat verandering kunnen. Iedereen begrijpt nu wel dat we moeten stoppen met Gronings gas oppompen en dat we dan ook maar beter meteen kunnen doorpakken. Mensen willen niet meer betalen dan wat ze nu aan energie kwijt zijn en ze willen geen nieuwe schulden maken; maar als je de aflossing aan het adres koppelt in plaats van aan de persoon, en de woonlasten stijgen niet, dan doen ze mee.

Eén probleem noemde Rotmans niet en ik had het op dat moment ook nog niet tot mij door laten dringen. En dat is de omvang van het werk. Als je over dertig jaar van het gas af wil zijn, moet je elk jaar 250.000 woningen aanpakken (wat we nu doen druk je uit in honderdtallen). Zeker het deel daarvan van de huizen in wijken waar de aardgasleidingen aan vervanging toe zijn, houdt zo weinig warmte binnen dat je die ingrijpend moet renoveren. Dat betekent een jaarlijkse economische activiteit die zo’n zeven tot negen miljard waard is. En dan reken ik met de helft van de prijs van nu, hopend op schaalvergroting. Dat betekent dertig jaar werk voor 45.000 extra werknemers. Waar vinden we die? De bouw- en installatiebranche heeft nu al grote moeite mensen te rekruteren. Daar komt een woningbouwopgave van 60.000 woningen per jaar bij, nodig om de huishouden-verdunning op te vangen. En daar bovenop moeten we dan nog de mensen vinden die de renovaties van de woningvoorraad gaan uitvoeren.

Als we niet gaan nadenken over dit arbeidsmarktvraagstuk moet je nog vrezen dat Jan Rotmans de komende tijd wordt gebeld door een wanhopig uitzendbureau. Of het niet tijd wordt voor een overstap. Of dat hij wellicht iemand weet, u heeft het wel eens over uw moeder, kan die niet helpen?